બાયબૅકની પ્રક્રિયા સરળ બનશે: સેબી

સિક્યોરિટીઝની બાયબૅક પ્રક્રિયા સરળ બની જશે, કારણ કે સિક્યોરિટીઝ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઑફ ઇન્ડિયાએ પ્રક્રિયાને સુવ્યવસ્થિત કરવા માટે પગલાંની દરખાસ્ત કરી છે. તેનો હેતુ પ્રક્રિયાને મજબૂત, કાર્યક્ષમ અને પારદર્શક અને શેરહોલ્ડર ફ્રેન્ડલી બનાવવાનો છે.

તો બાયબેક(buy back) પ્રક્રિયા શું છે?

ચાલો તેને એક ઉદાહરણ સાથે સમજીએ

• ધારો કે ABC નામની કંપનીએ બજારમાંથી તેના શેર માટે બાયબૅક પ્રક્રિયાની જાહેરાત કરી છે. અહીં કંપની પાસે વધારાની રોકડ છે જેના દ્વારા કંપની બજારમાંથી તેના પોતાના શેર ખરીદે છે.
• આને શેરનું બાયબૅક કહેવામાં આવે છે. કંપની શા માટે બજારમાંથી તેના પોતાના શેર પાછા ખરીદવાનું પસંદ કરે છે તેનું કારણ એ હોઈ શકે છે: શેર દીઠ કમાણી વધારવા, પ્રમોટર હોલ્ડિંગ વધારવા, શેરની કિંમતને ટેકો આપવા, શેરધારકોને વધારાની રોકડ ચૂકવવા માટે
• કંપનીઓ સામાન્ય રીતે તેના પોતાના શેર પાછા ખરીદવાનું પસંદ કરે છે જ્યારે તેઓ માને છે કે તેમની કંપનીનું મૂલ્ય ઓછું છે. 2 પદ્ધતિઓ છે જેના દ્વારા કંપની આ ટેન્ડર ઑફર બાયબેક કરી શકે છે અને બીજું ઓપન માર્કેટ બાયબેક છે.

ટેન્ડર ઑફર બાય બૅક

• ટેન્ડર ઑફરમાં બાયબૅક કંપની રેકોર્ડ તારીખની જાહેરાત કરે છે. તે ચોક્કસ રેકોર્ડ તારીખ પર જો રોકાણકારો તેમના ડિમેટ એકાઉન્ટમાં શેર ધરાવે છે તો માત્ર તે રોકાણકારો ટેન્ડર ઑફર બાયબૅક સ્કીમમાં ભાગ લઈ શકે છે.
• તેથી ટેન્ડર ઑફર બાયબેકમાં ભાગ લેવા માટે ટેન્ડર ઑફર બાયબેક રેકોર્ડ તારીખના 3 દિવસ પહેલાં શેર ખરીદવાની જરૂર છે.
• સામાન્ય રીતે કંપનીઓ વર્તમાન બજાર કિંમત કરતાં વધુ મૂલ્ય પર શેર બાયબેક કરે છે. કારણ કે કોઈ શંકા નથી કે રોકાણકારો તેમના શેર વેચવા માટે અન્યથા રસ ધરાવશે નહીં.
• તેથી અહીં કંપની શેર હોલ્ડર્સ(shareholders) ને શેર પરત વેચવા માટે 10 દિવસનો સમયગાળો આપે છે. તે જરૂરી નથી કે રોકાણકારોના સંપૂર્ણ શેર કંપની દ્વારા પાછા ખરીદવામાં આવે.
• ધારો કે જો ABC એ 5 લાખ શેર ટેન્ડર ઓફર બાયબેક(Buy Back) ની જાહેરાત કરી છે પરંતુ કંપનીને બાયબેક(Buy Back) માટે 10 લાખ શેર પ્રાપ્ત થયા છે. અહીં કંપની દરેક રોકાણકાર પાસેથી માત્ર 50% શેર ખરીદશે જે 5 લાખ શેર હશે.

ઓપન માર્કેટ બાય બૅક

• ઓપન માર્કેટ બાયબેક પ્રક્રિયાના કિસ્સામાં કંપનીઓ કોઈપણ રોકાણકારોની જેમ એક્સચેન્જમાંથી શેર ખરીદે છે. શેર બાયબેક(buy back) ની જાહેરાત કરતી વખતે કંપની શેરની સંખ્યા અને બાયબેક(buy back) કિંમતની લિમિટ નક્કી કરે છે
• કંપનીએ 6 મહિનાના સમયની અંદર નક્કી કરેલા શેરની સંખ્યાને પાછું ખરીદવું પડશે. ધારો કે કંપની ABC માર્કેટમાંથી શેરના બાય બૅકની જાહેરાત કરે છે. હાલમાં શેરની કિંમત 50 રૂપિયા છે અને તે એક્સચેન્જમાંથી 70 રૂપિયામાં શેર પાછા ખરીદવાની ખાતરી આપે છે.
• જો આ કિસ્સામાં શેરની કિંમત ₹70 થી વધુ હોય, તો કંપની તેના શેર પાછા ખરીદવાનું બંધ કરશે.

સેબીએ શેર બાયબેક(buy back) પ્રક્રિયાને સરળ બનાવવા માટે નવા પગલાં પ્રસ્તાવિત કર્યા છે

• કેપિટલ માર્કેટ રેગ્યુલેટર સેબીએ આ પ્રક્રિયાને સરળ, મજબૂત કાર્યક્ષમ, પારદર્શક અને શેરહોલ્ડરને અનુકુળ બનાવવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે ઓપન માર્કેટમાંથી સિક્યોરિટીઝની બાયબેક પ્રક્રિયાને સુવ્યવસ્થિત કરવાના પગલાં પ્રસ્તાવિત કર્યા છે.
• સેબીએ સ્ટોક એક્સચેન્જ મિકેનિઝમ હેઠળ બાયબેક ઓફર પૂર્ણ કરવા માટે સમય લિમિટ અને સમય અવધિ ઘટાડવાની દરખાસ્ત કરી છે.
• વધુમાં, આ માર્ગ દ્વારા બાયબૅક હાથ ધરવા માટે સ્ટૉક એક્સચેન્જ પર એક અલગ વિન્ડો બનાવી શકાય છે.
• વર્તમાન નિયમ અનુસાર ઓપન માર્કેટમાંથી શેરનું બાયબેક સ્ટોક એક્સચેન્જો દ્વારા કંપનીની પેઈડ અપ કેપિટલ અને ફ્રી રિઝર્વના 15 ટકાથી ઓછું હોવું જોઈએ.
• અમે અગાઉ કહ્યું તેમ 6 મહિનાનો સમયગાળો ખોલવાની અને બંધ કરવાની તારીખથી પ્રદાન કરવામાં આવે છે. આના પરિણામે આવા વિસ્તૃત સમયગાળા દરમિયાન સંબંધિત કંપનીના શેર માટે કૃત્રિમ માંગ બનાવવામાં આવી શકે છે અને અતિશયોક્તિ કિંમત પર થતા શેરનું ટ્રેડિંગ થઈ શકે છે.

સૂચિત ફેરફારો

• નવા માળખામાં બાયબેક પૂર્ણ કરવા માટે લેવામાં આવતા સમયગાળાને ઘટાડવાનો પ્રસ્તાવ છે, જે વધારે છે કંપનીઓ તેમના ફ્રી રિઝર્વને ફરીથી ખરીદી શકે છે અને બંને વચ્ચે કૂલિંગ-ઑફ સમયગાળો ઘટાડી શકે છે 
• કમિટીએ કંપનીઓને 12 મહિનાના સમયગાળા દરમિયાન બે બાયબેક કરવાની મંજૂરી આપવાની ભલામણ કરી હતી, કારણ કે હાલમાં ફક્ત એક જ નહીં. બાયબેકનો સમયગાળો ઘટાડવા માટે, વર્તમાન છ મહિનાથી, એપ્રિલ 2023 થી 66 કાર્યકારી દિવસો સુધી.
• નિયમનકારોએ ઓપન માર્કેટ રૂટ દ્વારા બાયબેક માટે લઘુતમ થ્રેશોલ્ડ વર્તમાન 50 ટકાથી વધારીને 75 ટકા કરવાની ભલામણ કરી છે. આ થ્રેશોલ્ડ છે કે કંપનીઓએ બાય-બૅક માટે નિર્ધારિત રકમમાંથી ફરજિયાતપણે ઉપયોગ કરવો પડશે.
• અત્યારે કંપનીઓ ટેન્ડર રૂટ હેઠળ પેઇડ અપ કેપિટલ અને ફ્રી રિઝર્વના માત્ર 25 ટકા બાયબેક કરી શકે છે. સેબીએ આઇટીમાં 40 ટકા સુધીનો વધારો કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે. 
• આ પગલું કંપનીઓને બાયબેકના રૂપમાં શેરધારકોને વધુ રકમ પરત કરવામાં મદદ કરશે.
• પ્રસ્તાવનો હેતુ કંપનીઓને એવા કિસ્સાઓમાં બાય-બૅકની જાહેરાત કરવાથી રોકવાનો છે જ્યાં જાહેર કરવામાં આવેલી સંપૂર્ણ રકમ માટે બાય-બૅક પૂર્ણ કરવાનો કોઈ વાસ્તવિક હેતુ નથી.
• આ દરખાસ્તો આવી છે કારણ કે સેબીને બજારના સહભાગીઓ પાસેથી અનેક સૂચનો અને રજૂઆતો મળી રહી છે, જેમાં નિર્દિષ્ટ સિક્યોરિટીઝના બાયબેક(buy back), ટેન્ડર ઓફર દ્વારા બાયબેક(buy back) તેમજ સ્ટોક એક્સચેન્જ મિકેનિઝમ દ્વારા ખુલ્લા બજારમાંથી કેટલીક નોંધપાત્ર જોગવાઈઓની સમીક્ષા કરવાની વિનંતી કરવામાં આવી છે.