ઇક્વિટીને અસર કરતી કંપનીની ક્રિયાને સમજવી

12.1. પરિચય

કંપનીઓ અન્ય કંપની સાથે વૃદ્ધિ, વિકસિત, પરિપક્વ અથવા મર્જ થવા પર મોટા ફેરફારો કરે છે. આમાંથી કેટલાક ફેરફારોના પરિણામે બાકી સામાન્ય શેરની સંખ્યામાં ફેરફારો થાય છે- હાલમાં શેરધારકો દ્વારા રાખવામાં આવેલા સામાન્ય શેરની સંખ્યા.

વિવિધ કોર્પોરેટ ક્રિયાઓ ઇક્વિટીની બાકી રકમને અસર કરી શકે છે:

• પ્રથમ વખત જાહેર જનતાને શેર વેચવું (જ્યારે કોઈ ખાનગી કંપની જાહેર કંપની બની જાય છે), જેને ઇનિશિયલ પબ્લિક ઑફરિંગ (IPO) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે

• પ્રારંભિક જાહેર ઑફર પછીની ઑફરમાં જાહેર જનતાને શેર વેચવા, જેને અનુભવી ઇક્વિટી ઑફર અથવા સેકન્ડરી ઇક્વિટી ઑફર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે

• શેરધારકો પાસેથી હાલના શેરની ખરીદી, જેને શેરની પુનઃખરીદી અથવા શેર બાયબેક તરીકે ઓળખવામાં આવે છે

• સ્ટૉક ડિવિડન્ડ જારી કરવું અથવા સ્ટૉક સ્પ્લિટનું આયોજન કરવું

• વૉરંટનો ઉપયોગ કર્યા પછી નવો સ્ટૉક જારી કરવો

• એક્વિઝિશન માટે ફાઇનાન્સ કરવા માટે નવું સ્ટૉક જારી કરવું

• સ્પિનઑફ તરીકે ઓળખાતી પ્રક્રિયામાં પેટાકંપનીમાંથી નવી કંપની બનાવવી

12.2 પ્રારંભિક જાહેર ઑફર

ખાનગી કંપની અને જાહેરમાં વેપાર કરતી કંપની વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત એ છે કે ખાનગી કંપનીના શેર માત્ર પસંદગીના રોકાણકારો માટે જ ઉપલબ્ધ છે અને જાહેર બજાર પર વેપાર કરવામાં આવતા નથી. એક ખાનગી કંપની IPO દ્વારા જાહેરમાં વેપાર કરતી કંપની બની જાય છે, જે પ્રથમ વખત છે કે તે જાહેર બજારમાં રોકાણકારોને નવા શેર વેચે છે.

ખાનગી કંપનીઓ ઘણા કારણોસર જાહેરમાં વેપાર કરતી કંપનીઓ બની જાય છે. પ્રથમ, તે કંપનીને વધુ દૃશ્યમાનતા આપે છે, જે વૃદ્ધિની તકોને ભંડોળ પૂરું પાડવા માટે મૂડી એકત્રિત કરવાનું સરળ બનાવે છે. તે પ્રતિભાશાળી સ્ટાફને આકર્ષિત કરવા, બ્રાન્ડ જાગૃતિ વધારવા અને ટ્રેડિંગ પાર્ટનર્સ સાથે વિશ્વસનીયતા મેળવવામાં પણ મદદ કરે છે. વધુમાં, તે એવા શેરધારકો માટે વધુ લિક્વિડિટી પ્રદાન કરે છે જેઓ તેમના શેર વેચવા માંગે છે અથવા અતિરિક્ત શેર ખરીદવા માંગે છે. IPO પર અથવા પછી, કેટલાક મૂળ શેરધારકો તેમના કેટલાક શેર વેચવાનું પસંદ કરી શકે છે. હકીકત એ છે કે હવે જાહેર બજારમાં શેરનો વેપાર શેરોને વધુ લિક્વિડ બનાવે છે અને આ રીતે વેચવાનું સરળ બને છે. જાહેર કંપની બનવાનું ગેરફાયદો નિયમનકારી અને જાહેર કરવાની જરૂરિયાતોમાં વધારો થાય છે. IPO પણ ખર્ચાળ છે; તેમનો ખર્ચ આવકના 10% જેટલો હોઈ શકે છે.

ઉદાહરણ: XYZ લિમિટેડ, 2008 માં સ્થાપિત એક ભારતીય કંપની, જાહેરમાં વેપાર કરતી કંપની બનવાના તેના હેતુની જાહેરાત કરી હતી. બોમ્બે સ્ટોક એક્સચેન્જ (બીએસઈ) અને નેશનલ સ્ટોક એક્સચેન્જ (એનએસઈ) બંનેમાં શેરનું વેપાર થયું હતું. કંપનીએ ₹7,800 કરોડ એકત્ર કર્યા, પરંતુ Rs.546crs મિલિયન (IPOની સંપૂર્ણ આવકના લગભગ 7%) ના ટ્રાન્ઝૅક્શન ખર્ચ ચૂકવવો પડ્યો હતો.

12.3. અનુભવી ઇક્વિટી ઑફર

IPO પછી, જાહેરમાં ટ્રેડેડ કંપનીઓ વધુ મૂડી એકત્ર કરવા માટે અતિરિક્ત શેર વેચી શકે છે. IPO પછી જાહેરમાં ટ્રેડેડ કંપની દ્વારા નવા શેરનું વેચાણ અનુભવી અથવા સેકન્ડરી ઇક્વિટી ઑફર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. એક અનુભવી ઇક્વિટી ઑફરમાં સામાન્ય રીતે IPO ની તુલનામાં તેના સાથે સંકળાયેલા ખૂબ ઓછા ખર્ચ હોય છે. એક સામાન્ય અનુભવી ઇક્વિટી ઑફર 5%-20% સુધી બાકી શેરની સંખ્યામાં વધારો કરે છે. હાલના રોકાણકાર માટે જે અનુભવી ઇક્વિટી ઑફરમાં અતિરિક્ત શેર ખરીદતા નથી, બાકી શેરમાં વધારો રોકાણકારની માલિકીની ટકાવારીને ઘટાડે છે.

ઉદાહરણ: ધારો કે એક કંપની X કે જેણે 2000 થી જાહેરમાં વેપાર કર્યો છે, જાહેરાત કરી છે કે તે અનુભવી ઇક્વિટી ઑફરમાં જાહેર જનતાને અતિરિક્ત શેર વેચશે. તે અનુસાર 547.8crs શેર ₹22.25 શેર (= ₹12,189 કરોડ = 547.8crs-22.25) પર જારી કરવામાં આવ્યા હતા. જો કંપની તેના પુસ્તકોમાં રેકોર્ડ કરેલી ચોખ્ખી આવક ₹12,006 કરોડ છે, તો જારી કરવાનો ખર્ચ ₹183 કરોડ (= ₹12,189 કરોડ -Rs.12,006 કરોડ, આવકના 2% કરતાં ઓછો) છે. આ અનુભવી ઑફર માટે જારી કરવાનો ખર્ચ IPO ના ખર્ચ કરતાં ઘણો ઓછો છે.

12.4. ફરીથી ખરીદી શેર કરો

કંપનીઓ ડિવિડન્ડ ચૂકવવાને બદલે શેરની પુનઃખરીદી કરીને શેરધારકોને રોકડ પરત કરવાનું પસંદ કરી શકે છે. ધારો કે કંપનીની ચોખ્ખી આવક રીપર્ચેઝ દ્વારા અસરગ્રસ્ત છે, શેરની રીપર્ચેઝ કંપનીની શેર દીઠ કમાણીમાં વધારો કરશે કારણ કે ચોખ્ખી આવકને નાની સંખ્યામાં શેર દ્વારા વિભાજિત કરવામાં આવશે. પુનઃખરીદેલા શેર ક્યાં તો કૅન્સલ કરવામાં આવે છે અથવા કંપનીની બેલેન્સ શીટ પર શેરધારકોના ઇક્વિટી એકાઉન્ટમાં ટ્રેઝરી સ્ટૉક તરીકે રિપોર્ટ કરવામાં આવે છે. બાકી શેરની સંખ્યામાં ટ્રેઝરી શેર શામેલ નથી. શેર પાછા ખરીદવા માટે, કંપની અન્ય રોકાણકારોની જેમ ઓપન માર્કેટ પર શેર ખરીદી શકે છે અથવા તે સીધા શેરધારકોને પુનઃખરીદી માટે ઔપચારિક ઑફર કરી શકે છે. શેરધારકો તેમના શેર વેચવાનું અથવા કંપનીમાં રોકાણ કરવાનું પસંદ કરી શકે છે. હાલના રોકાણકાર માટે જે શેર વેચતા નથી, બાકી શેરની સંખ્યામાં ઘટાડો અસરકારક રીતે રોકાણકારની માલિકીની ટકાવારીમાં વધારો કરે છે

ઉદાહરણ: 2 મિલિયન સામાન્ય શેર બાકી છે અને ₹50 ની વર્તમાન સ્ટૉક કિંમત ધરાવતી કંપની તેના શેરધારકોને 1 મિલિયન વિતરિત કરવા માંગે છે. કંપની શેર દીઠ 0.50 પૈસા (1 મિલિયન/2 મિલિયન શેર) નું ડિવિડન્ડ ચૂકવી શકે છે અથવા શેરધારકો પાસેથી તેમના શેર (20,000 શેર x 50 = ₹10,00,000) વેચવા માટે તૈયાર 20,000 શેર પાછા ખરીદી શકે છે, એમ ધારીને કે કંપની તેમના વર્તમાન બજાર મૂલ્ય પર શેર ખરીદી શકે છે. પુનઃખરીદી પછી, બાકી શેરની સંખ્યા 1.98million સુધી ઘટશે (2 મિલિયન - 20,000).

12.5. સ્ટૉક સ્પ્લિટ અને સ્ટૉક ડિવિડન્ડ

કંપનીઓ, પ્રસંગે, સ્ટૉક સ્પ્લિટ કરી શકે છે અથવા સ્ટૉક ડિવિડન્ડ જારી કરી શકે છે. સ્ટૉક સ્પ્લિટ એ છે કે જ્યારે કોઈ કંપની ચોક્કસ સંખ્યામાં સામાન્ય શેર સાથે હાલના સામાન્ય શેરને બદલે છે. સ્ટૉક ડિવિડન્ડ એ ડિવિડન્ડ છે જેમાં કંપની તેના સામાન્ય શેરધારકોને અતિરિક્ત શેર વિતરિત કરે છે. સ્ટૉક સ્પ્લિટ અને સ્ટૉક ડિવિડન્ડ બંને બાકી શેરની સંખ્યામાં વધારો કરે છે, પરંતુ તેઓ માલિકીના કોઈપણ એક શેરહોલ્ડરના પ્રમાણમાં ફેરફાર કરતા નથી.

જ્યારે કોઈ કંપની તેના સ્ટૉકને વિભાજિત કરે છે અથવા સ્ટૉક ડિવિડન્ડ જારી કરે છે, ત્યારે બાકી શેરની સંખ્યા વધે છે અને હાલના શેરધારકોને તેમની વર્તમાન માલિકીની ટકાવારીના આધારે અતિરિક્ત શેર જારી કરવામાં આવે છે. કંપનીનું એકંદર મૂલ્ય બદલવું જોઈએ નહીં, તેથી દરેક શેરની કિંમતમાં ઘટાડો થવો જોઈએ. પરંતુ કોઈપણ એક શેરહોલ્ડરના કુલ શેરનું મૂલ્ય મૂલ્યમાં ફેરફાર થવો જોઈએ નહીં. ચાલો એક ઉદાહરણ દ્વારા સ્ટૉક સ્પિલ્ટ અને સ્ટૉક ડિવિડન્ડની અસર સમજીએ.

ઉદાહરણ: કંપનીમાં 24,000 શેર બાકી છે અને દરેક શેર ટ્રેડ ₹75 છે. ઇન્વેસ્ટર પાસે 900 શેર છે.

સ્ટૉક સ્પ્લિટ- કંપની three-for-two સ્ટૉક સ્પ્લિટની જાહેરાત કરે છે. આનો અર્થ એ છે કે હાલમાં દરેક બે શેર માટે ઇન્વેસ્ટર પાસે, તેને રિપ્લેસમેન્ટમાં ત્રણ શેર પ્રાપ્ત થશે. તેથી, સ્ટૉક સ્પ્લિટ પછી તેમની પાસે 1,350 શેર હશે. (900/2) x 3 = 1,350 શેર

સ્ટૉક ડિવિડન્ડ- કંપની 50% સ્ટૉક ડિવિડન્ડ જાહેર કરે છે- એટલે કે, દરેક શેર ઇન્વેસ્ટર માટે હાલમાં માલિકીના, તેમને અતિરિક્ત 0.5 શેર પ્રાપ્ત થશે. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, તેમની પાસે 1,350 શેર હશે. 900 x 1.5 = 1,350 શેર

એક શેર વિભાજન અથવા શેર ડિવિડન્ડ કંપનીના દરેક શેરહોલ્ડરની પ્રમાણભૂત માલિકીને બદલતું નથી. શેરધારકો શેરની વધતી સંખ્યા માટે કોઈ વધારાના નાણાંનું રોકાણ કરતા નથી, અને સ્ટોક સ્પ્લિટ અથવા સ્ટોક ડિવિડન્ડની કંપનીની કામગીરી પર કોઈ અસર થતી નથી. કંપનીના શેર અને રોકાણકારના શેરનું કુલ મૂલ્ય સ્ટોક સ્પ્લિટ અથવા સ્ટોક ડિવિડન્ડ દ્વારા બદલાતું નથી.

જો કે સ્ટૉક સ્પ્લિટ્સ અને સ્ટૉક ડિવિડન્ડની કંપનીની કામગીરી અથવા મૂલ્ય પર કોઈ અસર થતી નથી, તો તમને શા માટે લાગે છે કે કંપનીઓ આ પગલાં લે છે? એક સ્પષ્ટીકરણ એ છે કે કંપની સારી રીતે કરે છે અને તેની સંપત્તિઓ અને નફામાં વધારો થાય છે, ત્યારે શેરની કિંમત વધવાની સંભાવના છે. કોઈક સમયે, શેરની કિંમત એટલી ઊંચી હોઈ શકે છે કે શેર કેટલાક રોકાણકારો માટે અકલ્પનીય બની જાય છે અને લિક્વિડિટી ઘટે છે. સ્ટોક સ્પ્લિટ અથવા સ્ટોક ડિવિડન્ડ કંપનીના શેરની કિંમત ઘટાડવાની અસર કરશે, જે સ્ટોકને રોકાણકારો માટે વધુ સસ્તું બનાવશે અને તે રીતે તરલતામાં સુધારો કરશે. એ નોંધવું મહત્વપૂર્ણ છે કે કંપનીના સ્ટૉકની વ્યાજબીપણું સ્ટૉકનું મૂલ્ય ઓછું હોય કે ઓવરવેલ્યુ હોય તેનાથી અલગ હોય છે. એટલે કે, શેર દીઠ ₹1000 ની સ્ટૉક કિંમત ધરાવતી કંપની કેટલાક રોકાણકારો માટે અકલ્પનીય હોઈ શકે છે, પરંતુ જ્યારે શેર દીઠ કિંમતની તુલના શેર દીઠ અંદાજિત મૂલ્ય સાથે કરવામાં આવે ત્યારે પણ તેને ઓછું મૂલ્ય માનવામાં આવી શકે છે. તેવી જ રીતે, શેર દીઠ ₹5 ની સ્ટૉક કિંમત ધરાવતી કંપની મોટાભાગના રોકાણકારોને વ્યાજબી હોઈ શકે છે, છતાં તેનું મૂલ્ય વધુ હોય છે.

ખૂબ ઓછી સ્ટૉક કિંમતો ધરાવતી કંપનીઓ તેમના સ્ટૉકની કિંમત વધારવા માટે રિવર્સ સ્ટૉક સ્પ્લિટ કરી શકે છે. આ કિસ્સામાં, કંપની બાકી શેરની સંખ્યા ઘટાડે છે. રિવર્સ સ્ટૉક સ્પ્લિટનું પ્રાથમિક કારણ એ છે કે જો તેની સ્ટૉકની કિંમત એક્સચેન્જ દ્વારા નિર્ધારિત ન્યૂનતમ સ્તરથી નીચે આવે તો કંપની તેના શેરને જાહેર એક્સચેન્જમાંથી ડિલિસ્ટ કરવાના જોખમનો સામનો કરી શકે છે.

રિવર્સ સ્ટૉક સ્પ્લિટ પછી, શેરધારકો પાસે મૂળ માલિકીના શેરોના સમાન પ્રમાણમાં માલિકી હશે. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, રિવર્સ સ્ટોક સ્પ્લિટ બાકી શેરની સંખ્યાને ઘટાડે છે પરંતુ કંપનીની શેરહોલ્ડરની પ્રમાણસર માલિકીને અસર કરતું નથી. રિવર્સ સ્ટૉક સ્પ્લિટ પછી, સ્ટૉકની કિંમત રિવર્સ સ્ટૉક સ્પ્લિટની જેમ જ મલ્ટીપલથી વધવી જોઈએ.

12.6. વૉરન્ટની કસરત

જે કંપનીઓ કર્મચારીઓને વધારાના અથવા બોનસ વળતરના રૂપમાં વોરંટ જારી કરે છે તેમણે વોરન્ટનો ઉપયોગ કરવામાં આવે તો બાકી શેર વધારવું પડી શકે છે. જો કોઈ ઇન્વેસ્ટર વૉરન્ટનો ઉપયોગ કરે છે, તો જારી કરતી કંપનીની બાકી શેરની સંખ્યા વધે છે અને કંપનીના સ્ટૉકના અન્ય તમામ હાલના શેરધારકોને તેમની માલિકીની ટકાવારી ઘટશે. ઘણા કર્મચારીઓ હોઈ શકે છે જે રિકરિંગ ધોરણે વોરંટનો ઉપયોગ કરે છે, જે કંપનીઓ કર્મચારીઓને વળતરના રૂપમાં વોરંટ જારી કરે છે તે સામાન્ય રીતે દર વર્ષે બાકી શેરમાં વધારો અનુભવશે. હાલના શેરધારકો પર ડિલ્યુશન અસરને ઘટાડવા માટે, જ્યારે વોરન્ટનો ઉપયોગ કરવામાં આવે ત્યારે જારી કરેલા વધારાના શેરોને ઑફસેટ કરવા માટે આ કંપનીઓ દર વર્ષે નાની રકમના શેરને ફરીથી ખરીદી શકે છે.

12.7 અધિગ્રહણો

એક કંપની તેના તમામ બાકી શેર ખરીદવા માટે સંમત થઈને બીજી કંપની મેળવી શકે છે. હસ્તગત કંપનીના તમામ બાકી શેરોને રોકડ માટે, હસ્તગત કંપનીમાં સ્ટોક માટે, અથવા હસ્તગત કંપનીના રોકડ અને સ્ટોકના સંયોજન માટે રિડીમ કરવામાં આવે છે. હસ્તગત કંપની અને લક્ષ્ય કંપનીના શેરધારકોને (કંપની હસ્તગત કરવામાં આવશે) સામાન્ય રીતે સૂચિત સંપાદન પર મત આપવા માટે કહેવામાં આવે છે. જો હસ્તગત કરવામાં આવતી કંપની નાની હોય અને અધિગ્રહણકર્તા પાસે પૂરતી રોકડ હોય, તો નવા શેર જારી કરવાની જરૂર નથી. મોટા ખરીદીઓ માટે, હસ્તગત કંપની નવા શેર જારી કરીને ખરીદી માટે ચુકવણી કરી શકે છે. જારી કરેલા નવા શેરની રકમ ખરીદીની કિંમત અને બે કંપનીઓના સ્ટૉકની કિંમતોના રેશિયો પર આધારિત છે. એક એક્વિઝિશન જેમાં કંપની તેના સ્ટૉકનો ઉપયોગ ટ્રાન્ઝૅક્શનને ફાઇનાન્સ કરવા માટે કરે છે, તેના પરિણામે કંપનીના બાકી શેર હસ્તગત કરવામાં વધારો થાય છે. હસ્તગત કંપનીમાં હાલના શેરધારકો માટે, બાકી શેરમાં વધારો તેમની માલિકીની ટકાવારીને અસરકારક રીતે ઘટાડે છે.

12.8 સ્પિનઑફ

કંપની સ્પિનઑફ તરીકે ઓળખાતી પ્રક્રિયામાં હાલની પેટાકંપનીમાંથી નવી કંપની બનાવી શકે છે. નવી એન્ટિટીના શેર મૂળ કંપનીના હાલના શેરધારકોને વિતરિત કરવામાં આવે છે. સ્પિનઑફ પછી, પેરેન્ટ કંપનીના શેરનું મૂલ્ય શરૂઆતમાં ઘટે છે કારણ કે પેરેન્ટ કંપનીની સંપત્તિઓ નવી કંપનીને ફાળવવામાં આવેલી રકમ દ્વારા ઘટાડવામાં આવે છે. પરંતુ શેરધારકોને મૂલ્યમાં ઘટાડા માટે વળતર આપવા માટે નવી રચાયેલ કંપનીના શેર પ્રાપ્ત થાય છે.

કંપનીનું મેનેજમેન્ટ કંપનીને બે અલગ વ્યવસાયોમાં વિભાજીત કરીને તેના શેરધારકો માટે મૂલ્ય બનાવવાના પ્રયત્નમાં સ્પિનઑફ કરી શકે છે. સ્પિનઑફ પાછળનું તર્ક એ છે કે જ્યારે તેઓ પેરેન્ટ કંપનીનો ભાગ હતા ત્યારે આ એકમોને સોંપેલ મૂલ્યની તુલનામાં બજાર બે અલગ પરંતુ વધુ વિશિષ્ટ કંપનીઓને ઉચ્ચ મૂલ્યાંકન સોંપી શકે છે.