स्टॉक मार्केटमध्ये डेरिव्हेटिव्ह मार्केट समजून घेणे

2.1 डेरिव्हेटिव्ह मार्केटचा अर्थ

डेरिव्हेटिव्ह हेजिंग रिस्कसाठी सर्वात आधुनिक फायनान्शियल इन्स्ट्रुमेंट्स आहेत. जोखीम टाळण्याची किंवा कमी करण्याची इच्छा असलेली व्यक्ती आणि फर्म किंमतीसाठी जोखीम स्वीकारण्यास तयार असलेल्या इतरांशी व्यवहार करू शकतात. एक सामान्य ठिकाण जिथे असे ट्रान्झॅक्शन होते त्याला डेरिव्हेटिव्ह मार्केट म्हणतात.

सुरुवातीला, डेरिव्हेटिव्हने असंघटित बाजारात सुरू केले. परंतु, आता, संघटित बाजारपेठ देखील अस्तित्वात आहे. संघटित बाजार म्हणजे अविकसित बाजार. हे ओव्हर काउंटर मार्केटचा संदर्भ देते, ज्यामध्ये खरेदीदार आणि विक्रेते थेट एकमेकांशी किंवा मध्यस्थीद्वारे करार करतात. ते कराराच्या सर्व अटी व शर्तींविषयी परस्पर निर्णय घेतात आणि दोन्ही अटी पूर्ण करण्यासाठी आणि त्यांचे पालन करण्यास वचनबद्ध आहेत. अशा प्रकारे डेरिव्हेटिव्ह मार्केट हे एक मार्केट आहे ज्यामध्ये डेरिव्हेटिव्ह ट्रेड केले जातात. थोडक्यात, हे डेरिव्हेटिव्हसाठी मार्केट आहे. डेरिव्हेटिव्ह मार्केटमधील ट्रेडर्स हेजर्स, स्पेक्युलेटर आणि आर्बिट्रेजर्स आहेत.

2.2 डेरिव्हेटिव्ह मार्केटचे कार्य

• किंमतीची शोध: संगठित डेरिव्हेटिव्ह मार्केटमधील किंमती भविष्यातील मार्केट सहभागींची धारणा दर्शविते आणि भविष्यातील पातळीवर अंतर्निहित ॲसेट्सच्या लीड किंमती दर्शविते. डेरिव्हेटिव्हच्या किंमती डेरिव्हेटिव्ह काँट्रॅक्टच्या कालबाह्यतेनंतर अंतर्निहित किंमतीसह एकत्रित होतात. अशा प्रकारे डेरिव्हेटिव्ह भविष्यातील तसेच वर्तमान किंमतीच्या शोधात मदत करतात.
• रिस्क ट्रान्सफर: डेरिव्हेटिव्ह मार्केट त्यांच्याकडून रिस्क ट्रान्सफर करण्यास मदत करते परंतु त्यांच्यासाठी क्षमता असलेल्यांना त्यांना आवडू शकत नाही.
• कॅश मार्केटशी लिंक केलेले: डेरिव्हेटिव्ह, त्यांच्या अंतर्निहित स्वरुपामुळे, अंतर्निहित कॅश मार्केटशी लिंक केलेले आहेत. डेरिव्हेटिव्हच्या परिचयासह, रिस्क ट्रान्सफर करण्याच्या व्यवस्थेच्या अभावासाठी सहभागी नसलेल्या अधिक प्लेयर्सच्या सहभागामुळे अंतर्निहित मार्केटमध्ये जास्त ट्रेडिंग वॉल्यूम दिसतात.
• अटकळ तपासा: स्पेक्युलेशन ट्रेडर्स डेरिव्हेटिव्ह मार्केटच्या अधिक नियंत्रित वातावरणात शिफ्ट होतात. संघटित डेरिव्हेटिव्ह मार्केटच्या अनुपस्थितीत, स्पेक्युलेटर अंतर्निहित कॅश मार्केटमध्ये ट्रेड करतात. विविध सहभागींच्या उपक्रमांचे व्यवस्थापन, देखरेख आणि देखरेख या प्रकारच्या मिश्र बाजारपेठेत अत्यंत कठीण होते.
• सेव्हिंग्स आणि इन्व्हेस्टमेंट वाढवते: डेरिव्हेटिव्ह मार्केट दीर्घकाळात सेव्हिंग्स आणि इन्व्हेस्टमेंट वाढविण्यास मदत करतात. रिस्क ट्रान्सफर मार्केट सहभागींना त्यांच्या ॲक्टिव्हिटीचे प्रमाण वाढविण्यास सक्षम करते.

2.3 डेरिव्हेटिव्ह मार्केटमध्ये सहभागी

हेजर्स

हेजर हे ट्रेडर आहेत जे किंमतीच्या हालचालींमध्ये समाविष्ट जोखमीपासून स्वत:चे संरक्षण करू इच्छितात. ज्यांना ते सहन करण्यास इच्छुक आहे त्यांना ही रिस्क पास करण्याच्या संधी शोधतात. ते किंमतीच्या हालचालीशी संबंधित अनिश्चिततेपासून स्वत:ला दूर करण्यास उत्सुक आहेत जे पूर्वनिर्धारित खर्चात ते असे करण्यास तयार असू शकतात. उदाहरणार्थ, समजा तुमच्याकडे कंपनी ब्रिटानिया लि. चे 200 शेअर्स आहेत आणि या शेअर्सची किंमत सध्या जवळपास ₹3400 आहे. समजा तुम्ही या शेअर्सची दिवाळीजवळ विक्री करण्याची योजना आखता आणि हंगामात काही ग्राहक वस्तू खरेदी करण्यासाठी फंडचा वापर करू इच्छिता, कारण तुम्हाला खरेदीवर चांगली डील मिळण्याची शक्यता आहे. तथापि, दिवाळी आजपासून एक महिना असल्याने, तुम्हाला भीती आहे की या शेअर्सची किंमत त्यावेळी लक्षणीयरित्या कमी होऊ शकते. त्याचवेळी तुम्हाला आजच तुमची इन्व्हेस्टमेंट कॅश करायची नाही कारण तुम्ही दिवाळीपूर्वी पैसे कमी करू शकता. तुम्हाला प्रति शेअर किमान ₹ 3400 प्राप्त करायचे आहे आणि कमी नाही या विषयी खूपच स्पष्ट आहे. त्याच वेळी, जर किंमत ₹ 3400 पेक्षा जास्त असेल तर तुम्हाला त्यांना जास्त किंमतीत विकून लाभ घ्यायचा आहे. लहान किंमत भरून, तुम्ही 'ऑप्शन' नावाच्या डेरिव्हेटिव्ह प्रॉडक्टच्या स्वरूपात व्यवस्था खरेदी करू शकता ज्यामध्ये तुमच्या वरील सर्व आवश्यकतांचा समावेश होतो.

त्यामुळे, डेरिव्हेटिव्ह मार्केट प्रॉडक्ट्स ऑफर करते जे तुम्हाला तुमच्याकडे असलेल्या शेअर्सच्या किंमतीतील घटापासून स्वत:ला सुरक्षित ठेवण्याची परवानगी देतात. हे तुम्हाला खरेदी करण्याची योजना असलेल्या शेअर्सच्या किंमतीतील वाढीपासून संरक्षित करणारे प्रॉडक्ट्स देखील ऑफर करते. आणि हे फक्त आईसबर्गची टिप आहे. विविध प्रकारचे प्रॉडक्ट्स उपलब्ध आहेत आणि स्ट्रॅटेजीज बांधली जाऊ शकतात जे तुम्हाला तुमची रिस्क इतर मार्केट ट्रेडर्सकडे पास करण्याची परवानगी देतात, जे ते घेण्यास इच्छुक आहेत.

स्पेक्युलेटर

हे डेरिव्हेटिव्ह मार्केटचे रिस्क-टेकर्स आहेत. नफा कमविण्यासाठी त्यांना रिस्क स्वीकारायची आहे. हेजर्सच्या तुलनेत त्यांच्याकडे पूर्णपणे विपरीत दृष्टीकोन आहे. जर बेट्स योग्य असतील तर अभिप्रायाचा हा फरक त्यांना मोठा नफा मिळवण्यास मदत करतो.
स्पेक्युलेटर, हेजर्सच्या विपरीत, रिटर्न देण्याच्या आशेत रिस्क घेण्याच्या संधी शोधतात.

चला आमच्या उदाहरणावर परत जाऊया, ज्यामध्ये तुम्ही एका महिन्यानंतर ब्रिटानिया लि. चा शेअर विकण्यास उत्सुक होता, परंतु भीत होता की किंमत तुमच्या थ्रेशोल्ड किंमतीपेक्षा कमी होईल. डेरिव्हेटिव्ह मार्केटमध्ये, मार्केट वाढण्याची अपेक्षा करणारे स्पेक्युलेटर असेल. त्यानुसार, जर किंमत त्या रकमेपेक्षा कमी असेल तर तो तुमच्याकडून ₹3400 मध्ये शेअर्स खरेदी करेल असे नमूद करून तो तुमच्यासोबत करार करेल. या रिस्कच्या बदल्यात तो तुम्हाला मुक्त करेल, त्याला लहान भरपाई दिली पाहिजे. जर त्याचे आश्चर्य अचूक असेल आणि ब्रिटानिया लि. ची किंमत वाढली तर तुम्हाला आता त्याला शेअर्स विकायचे नाहीत आणि त्याला ही भरपाई खिशाला मिळेल. डेरिव्हेटिव्ह प्रॉडक्टमधून स्पेक्युलेटर कसे लाभ घेऊ शकतो याची ही केवळ एक घटना आहे. डेरिव्हेटिव्ह मार्केट रिस्क-विरोधी हेजर ऑफर करणाऱ्या प्रत्येक संधीसाठी, हे रिस्कची निरोगी क्षमता असलेल्या ट्रेडरला काउंटर संधी प्रदान करते.
भारतीय बाजारपेठेत, दोन प्रकारचे सट्टाबाज आहेत - डे ट्रेडर्स आणि पोझिशन ट्रेडर्स. एक डे ट्रेडर इंट्रा डे चढ-उतार आणि किंमतीतील चढ-उतार आणि डाउन मूव्हमेंटचा लाभ घेण्याचा प्रयत्न करतो. ते दिवसाच्या शेवटी कोणतीही स्थिती उघडत नाहीत, म्हणजेच, त्यांच्याकडे मार्केटमध्ये रात्रभर कोणतेही एक्सपोजर नाही. दुसऱ्या बाजूला, पोझिशन ट्रेडर्स बातम्या, टिप्स आणि टेक्निकल ॲनालिसिस (ट्रेंड आणि किंमतीचा अंदाज लावण्याचे विज्ञान) वर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असतात आणि चांगले नफे प्राप्त करण्यासाठी एक महिना म्हणून दीर्घ दृष्टीकोन घेतात.

आर्बिट्रेजर्स

हे नफा कमविण्यासाठी कमी-रिस्क मार्केट अपूर्णता वापरतात. ते एकाचवेळी एका मार्केटमध्ये कमी किंमतीच्या सिक्युरिटीज खरेदी करतात आणि त्यांना दुसऱ्या मार्केटमध्ये जास्त किंमतीत विकतात. जेव्हा विविध मार्केटमधील विविध किंमतीत समान सिक्युरिटी कोट केली जाते तेव्हाच हे होऊ शकते. समजा इक्विटी शेअर स्टॉक मार्केटमध्ये ₹1000 आणि फ्यूचर्स मार्केटमध्ये ₹1050 कोट केले आहे. आर्बिट्रेजर स्टॉक मार्केटमध्ये ₹1000 मध्ये स्टॉक खरेदी करेल आणि फ्यूचर्स मार्केटमध्ये ते ₹1050 मध्ये विकेल. या प्रोसेसमध्ये, तो/ती ₹ 50 चा कमी-रिस्क नफा कमवते.
हे कारण भारतीय मार्केटमध्ये, डेरिव्हेटिव्ह सेगमेंटमध्ये पोझिशन्स सेटल करण्यासाठी शेअर्सची डिलिव्हरी नाही; कॅश आणि फ्यूचर प्राईस एक्स्पायरी डे वर एकत्रित होतात आणि ट्रेडर केवळ त्याच्या खरेदी किंमत आणि कॅश मार्केटमध्ये प्रचलित किंमतीमधील फरक देय करतो किंवा प्राप्त करतो डे काँट्रॅक्ट कालबाह्य होते.

मार्जिन ट्रेडर्स

मार्जिन ट्रेडर्स हे स्पेक्युलेटर आहेत जे पेमेंट यंत्रणेचा वापर करतात, जे डेरिव्हेटिव्ह मार्केटसाठी विशेष आहेत. जेव्हा तुम्ही डेरिव्हेटिव्ह प्रॉडक्ट्समध्ये ट्रेड करता, तेव्हा तुम्हाला तुमच्या पोझिशनचे एकूण मूल्य आगाऊ भरावे लागणार नाही. तुम्हाला तुमच्या थकित स्थितीच्या मूल्याचा फ्रॅक्शन (मार्जिन म्हणून ओळखला जातो) डिपॉझिट करणे आवश्यक आहे. याला मार्जिन ट्रेडिंग म्हणतात आणि डेरिव्हेटिव्ह ट्रेडमध्ये उच्च लिव्हरेज घटक म्हणजेच, लहान डिपॉझिटसह, तुम्ही मोठी थकित स्थिती राखू शकता. हा लिव्हरेज फॅक्टर एक मल्टीप्लायर आहे, जो स्पेक्युलेटरला तीन ते पाच पट संख्या खरेदी करण्याची परवानगी देतो, अन्यथा त्याच्या कॅपिटल इन्व्हेस्टमेंटने त्याला कॅश मार्केटमध्ये खरेदी करण्याची परवानगी दिली असेल.

उदाहरणार्थ, समजा ₹ 1.8 लाखांची रक्कम तुम्हाला प्रति शेअर ₹ 1,000 च्या दराने कॅश मार्केटमध्ये XYZ लि. चे 180 शेअर्स प्राप्त करते. डेरिव्हेटिव्ह मार्केटमधील मार्जिन ट्रेडिंग अंतर्गत, जर तुम्हाला तुमच्या थकित पोझिशनच्या मूल्याच्या 30 टक्के मार्जिन डिपॉझिट करणे आवश्यक असेल तर तुम्ही तुमच्या ₹1.8 लाख म्हणजेच, ₹1.8 लाख/(₹1000 च्या 30 टक्के) = 600 शेअर्ससह त्याच कंपनीच्या 600 शेअर्स खरेदी करू शकता. त्यामुळे, प्रभावीपणे, तुम्हाला या प्रकरणात (100/30) 3.33 वेळा लाभ घेण्यास अनुमती आहे. जर XYZ लि. ची किंमत ₹ 100 ने वाढली तर कॅश मार्केटमधील तुमचे 180 शेअर्स ₹ 18,000 नफा वितरित करतील, याचा अर्थ तुमच्या इन्व्हेस्टमेंटवर 10 टक्के रिटर्न. तथापि, डेरिव्हेटिव्ह मार्केटमध्ये तुमचे पेऑफ खूप जास्त असेल. डेरिव्हेटिव्ह मार्केटमध्ये ₹100 ची समान वाढ ₹60,000 प्राप्त करेल, ज्यामुळे तुमच्या ₹1.8 लाखांच्या इन्व्हेस्टमेंटवर 33 टक्क्यांपेक्षा जास्त रिटर्न मिळेल. मार्जिन ट्रेडर, जे मूलत: स्पेक्युलेटर आहेत, डेरिव्हेटिव्ह मार्केटमध्ये ट्रेडिंगचा लाभ घेतात.

2.4. कॅश मार्केट आणि डेरिव्हेटिव्ह मार्केट मधील फरक

• मालकी:- जेव्हा तुम्ही कॅश मार्केटमध्ये शेअर्स खरेदी करता आणि डिलिव्हरी घेता, तेव्हा तुम्ही या शेअर्सचे मालक आहात किंवा तुम्ही शेअर विकत न घेता तेव्हा तुम्ही शेअरधारक आहात. जेव्हा तुम्ही कॅपिटल मार्केटच्या डेरिव्हेटिव्ह सेगमेंटमध्ये ट्रेड करता तेव्हा तुम्ही कधीही शेअरहोल्डर असू शकत नाही. कारण तुमच्याकडे केवळ पोझिशनल स्टॉक आहेत, जे तुम्हाला सेटलमेंटच्या शेवटी स्क्वेअर-ऑफ करावे लागेल.
• होल्डिंग कालावधी:- जेव्हा तुम्ही कॅश सेगमेंटमध्ये शेअर्स खरेदी करता, तेव्हा तुम्ही आयुष्यासाठी शेअर्स धारण करू शकता. फ्यूचर्स मार्केटच्या बाबतीत हे खरे नाही, जिथे तुम्हाला कमाल तीन महिन्यांच्या आत करार सेटल करावा लागेल. खरं तर, जेव्हा तुम्ही कॅश सेगमेंटमध्ये शेअर्स खरेदी करता, तेव्हा ते ट्रान्स-जनरेशनल देखील असू शकतात, म्हणजेच ते एका पिढीतून दुसऱ्या पिढीकडे ट्रान्सफर केले जाऊ शकतात.
• डिव्हिडंड:- जेव्हा तुम्ही कॅश सेगमेंटमध्ये शेअर्स खरेदी करता, तेव्हा तुम्ही सामान्यपणे डिलिव्हरी घेता आणि मालक असता. म्हणून, तुम्ही कंपन्या देय करणाऱ्या डिव्हिडंडसाठी पात्र आहात. जेव्हा तुम्ही कोणताही डेरिव्हेटिव्ह काँट्रॅक्ट खरेदी करता तेव्हा असे नशीब नाही. हे केवळ डिव्हिडंडच्या बाबतीतच खरे नाही, तर राईट्स शेअर्स, बोनस शेअर्स इ. सारखे इतर कॉर्पोरेट लाभ देखील आहेत.
• रिस्क:- कॅश आणि फ्यूचर्स मार्केट दोन्हीही रिस्क असतात, परंतु फ्यूचर्सच्या बाबतीत रिस्क जास्त असू शकते, कारण तुम्हाला विशिष्ट कालावधीमध्ये करार सेटल करावा लागेल आणि नुकसान बुक करावे लागेल. कॅश मार्केटमध्ये खरेदी केलेल्या शेअर्सच्या बाबतीत, तुम्ही त्यांना अनिश्चित कालावधीसाठी होल्ड करू शकता आणि त्यामुळे जेव्हा किंमत जास्त असते तेव्हा विक्री करू शकता.
• इन्व्हेस्टमेंटचे उद्दीष्ट भिन्न आहे:- तुम्ही रिस्क हेज करण्यासाठी किंवा अंदाज लावण्यासाठी डेरिव्हेटिव्ह मार्केटमध्ये करार खरेदी करता. कॅश मार्केटमध्ये शेअर्स खरेदी करणाऱ्या व्यक्ती इन्व्हेस्टर आहेत.
• लॉट्स वि. शेअर्स:- डेरिव्हेटिव्ह सेगमेंटमध्ये तुम्ही खूप खरेदी करता, तर कॅश सेगमेंटमध्ये तुम्ही शेअर्स खरेदी करता.
• मार्जिन मनी: - डेरिव्हेटिव्ह सेगमेंटमध्ये तुम्ही केवळ मार्जिन मनी देय करता, उदाहरणार्थ, जर तुम्ही 1 लॉट पंजाब नॅशनल बँक (4000 शेअर्स) खरेदी केले तर तुम्ही केवळ 4,000 शेअर्सच्या किंमतीच्या 15 ते 20 टक्के देय करता आणि संपूर्ण रक्कम नाही. कॅश सेगमेंटच्या बाबतीत हे खरे नाही, जिथे तुम्हाला संपूर्ण रक्कम भरावी लागेल आणि केवळ मार्जिन नाही.

2.5 एक्सचेंज ट्रेडेड वर्सिज ओटीसी डेरिव्हेटिव्ह मार्केट

जेव्हा लोक एकमेकांसोबत ट्रेडिंग करत आहेत तेव्हा डेरिव्हेटिव्ह कदाचित जवळपास आहेत. फॉरवर्ड काँट्रॅक्टिंग तारीख किमान 12 व्या शतकापर्यंत आहेत आणि त्यापूर्वी चांगल्या प्रकारे आहेत. विशिष्ट किंमतीत विशिष्ट संख्येच्या वस्तूंच्या भविष्यातील डिलिव्हरीसाठी मर्चंटने एकमेकांशी करार केला. प्रारंभिक फॉरवर्ड काँट्रॅक्ट्समध्ये वस्तूंच्या स्टॉकसाठी खरेदीदार किंवा विक्रेत्याची पूर्व-व्यवस्था करण्यासाठी प्राथमिक प्रेरणा म्हणजे कापणीनंतर मोठ्या बदलामुळे मार्केटिंग कमोडिटी रोखण्याची शक्यता कमी करणे.

शब्दानुसार, एक्स्चेंजवर ट्रेड करणाऱ्या डेरिव्हेटिव्ह्ह्जला एक्सचेंज ट्रेडेड डेरिव्हेटिव्ह म्हणतात, तर खासगीरित्या वाटाघाटी केलेल्या डेरिव्हेटिव्ह काँट्रॅक्ट्सना ओटीसी काँट्रॅक्ट्स म्हणतात. ओटीसी डेरिव्हेटिव्ह मार्केटमध्ये गेल्या काही वर्षांमध्ये मोठ्या प्रमाणात वाढ दिसून आली आहे, ज्यामध्ये कमर्शियल आणि इन्व्हेस्टमेंट बँकिंगचे आधुनिकीकरण आणि फायनान्शियल उपक्रमांचे जागतिकीकरण आहे. माहिती तंत्रज्ञानातील अलीकडील घडामोडींनी या घडामोडींमध्ये मोठ्या प्रमाणात योगदान दिले आहे. एक्सचेंज-ट्रेडेड आणि ओटीसी डेरिव्हेटिव्ह काँट्रॅक्ट्स दोन्ही अनेक लाभ ऑफर करत असताना, मागील बाजूच्या तुलनेत कठोर संरचना आहेत.

एक्सचेंज ट्रेडेड आणि ओटीसी मधील फरक