स्टॉक मार्केटमध्ये डेरिव्हेटिव्ह मार्केट समजून घेणे

2.1 डेरिव्हेटिव्ह मार्केटचा अर्थ

रिस्क व्यवस्थापित करण्यासाठी आणि कमी करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या फायनान्शियल इन्स्ट्रुमेंट्स हे डेरिव्हेटिव्ह आहेत. ते अशा लोक आणि कंपन्यांना परवानगी देतात ज्यांना जोखीम घेऊ इच्छिणाऱ्या इतरांना ट्रान्सफर करण्याची अनिश्चितता टाळण्याची इच्छा असते, अनेकदा संभाव्य रिवॉर्डसाठी. डेरिव्हेटिव्ह मार्केट हा एक प्लॅटफॉर्म आहे ज्यावर अशा रिस्क शेअरिंग ट्रान्झॅक्शन केले जातात. डेरिव्हेटिव्हचा प्रथम अनियंत्रित, अनौपचारिक बाजारपेठेत व्यापार केला गेला. परंतु कालांतराने, अधिक संरचित आणि नियमित मार्केट तयार केले गेले.

डेरिव्हेटिव्ह आता दोन विस्तृत मार्गांनी ट्रेड केले जातात - आयोजित एक्सचेंज आणि ओव्हर-द-काउंटर (OTC) मार्केटवर. केवळ मार्केट OTC असल्याने याचा अर्थ असा नाही की ते विकसित केलेले नाही. याचा अर्थ असा की करार थेट पार्टी किंवा मध्यस्थ यांच्यात वाटाघाटी केले जातात आणि दोन्ही बाजू कस्टम अटींवर सहमत आहेत. डेरिव्हेटिव्ह मार्केट हे मूलभूतपणे या फायनान्शियल काँट्रॅक्ट्सच्या ट्रेडिंगसाठी मार्केट आहे. हे जोखीम कमी करू इच्छिणाऱ्या हेजर्स, स्पेक्युलेटर्स यांना किंमतीतील बदलातून पैसे कमवायचे आहेत आणि मार्केटमधील किंमतीच्या अंतरापासून आर्बिट्रेजर्स नफा मिळविण्याचे आवाहन करते.

2.2 डेरिव्हेटिव्ह मार्केटचे कार्य

1. किंमत शोध:

भविष्यातील घडामोडींची व्यापाऱ्यांची अपेक्षा आयोजित डेरिव्हेटिव्ह मार्केटच्या किंमतीमध्ये दिसून येतात. उदाहरणार्थ, जर कच्च्या तेलाचे फ्यूचर्स पुढील महिन्यासाठी ₹7,000 प्रति बॅरलवर कोट केले असतील, तर ते सूचित करते की मार्केट मध्ये किंमती वाढण्याची अपेक्षा आहे. जवळच्या कराराची मुदत संपण्याच्या किंमतीला क्रूड ऑईलची खरी मार्केट किंमत मिळते. यामुळे कंपन्या आणि गुंतवणूकदारांना कोणत्या ट्रेंडची अपेक्षा करावी याविषयी चांगले निर्णय घेण्यास मदत होईल..”

2. रिस्क ट्रान्सफर

डेरिव्हेटिव्ह हे एका पार्टीसाठी एक साधन आहे (जे रिस्क घेऊ इच्छित नाहीत, जसे की शेतकऱ्याला पिकांच्या किंमतीबद्दल काळजी असते) ते रिस्क दुसऱ्या पार्टीला ट्रान्सफर करण्यासाठी (जे रिस्क घेण्यास इच्छुक आहेत, जसे की स्पेक्युलेटर). समजा तुम्ही गव्हाचे शेतकरी आहात. त्यामुळे तुम्ही तुमच्या गव्हाची किंमत हेज करण्यासाठी फ्यूचर्स काँट्रॅक्ट खरेदी करता. इतर कोणीतरी फ्यूचर्स मार्केटमध्ये रिस्क घेते आणि बेट्स घेते. जेव्हा किंमत वाढते किंवा कमी होते तेव्हा त्याला पैसे कमवायचे आहेत.

3. कॅश मार्केटचे लिंकेज:

डेरिव्हेटिव्ह हे अंतर्निहित मार्केटशी संबंधित आहेत, मग ते स्टॉक, कमोडिटी किंवा करन्सी. डेरिव्हेटिव्ह इतर घटक आणतात जे थेट कॅश मार्केटमध्ये सहभागी नाहीत. उदाहरणार्थ, निफ्टी फ्यूचर्सच्या परिचयामुळे अंतर्निहित निफ्टी 50 इंडेक्सच्या ट्रेडिंग व्हॉल्युममध्ये वाढ झाली आहे, ज्यामुळे अधिक ॲक्टिव्ह आणि कार्यक्षम मार्केट झाली आहे.

4. सट्टा नियंत्रण.

डेरिव्हेटिव्हमध्ये संघटित मार्केटशिवाय, स्पेक्युलेटर्स कदाचित कॅश मार्केटमध्ये कार्यरत असतील आणि त्यांच्या कृतीवर देखरेख करणे कठीण असेल. परंतु डेरिव्हेटिव्ह एक्सचेंजवर ट्रेड मॉनिटरिंग आहे, मार्जिन आहे आणि रिस्क चांगले नियंत्रित केले जाते. यामुळे अधिक पारदर्शक आणि सुरक्षित ट्रेडिंग वातावरण निर्माण होते.

5. अधिक बचत, अधिक इन्व्हेस्टमेंट

रिस्क ट्रान्सफर इन्व्हेस्टरला मार्केटमध्ये राहण्यासाठी आरामदायी बनवते. म्युच्युअल फंड त्यांच्या पोर्टफोलिओला हेज करण्याचा मार्ग म्हणून index फ्यूचर्सचा वापर करू शकतात. यामुळे त्यांना अचानक नुकसान होण्याच्या भीतीशिवाय मोठ्या पोझिशन्स मध्ये प्रवेश करता येतो. यामुळे फायनान्शियल उत्पादनांमध्ये अधिक बचत होईल ज्यामुळे दीर्घकालीन इन्व्हेस्टमेंट कालांतराने वाढू शकेल.

2.3 डेरिव्हेटिव्ह मार्केटमध्ये सहभागी

हेजर्स प्रतिकूल किंमतीच्या हालचालींपासून संरक्षण करण्यासाठी डेरिव्हेटिव्हचा वापर करतात. तीन महिन्यांनंतर युरोमध्ये देय करण्याची अपेक्षा असलेल्या सूरतमधील वस्त्र निर्यातदाराच्या प्रकरणाचा विचार करा. ते करन्सी फॉरवर्ड काँट्रॅक्टमध्ये प्रवेश करतात जे पडणाऱ्या युरो पासून संरक्षण करण्यासाठी एक्सचेंज रेट निश्चित करते. उदाहरणार्थ, दुधाच्या फ्यूचर्सचा वापर करून डेयरी कंपनीला उच्च मागणीच्या कालावधीदरम्यान इनपुट खर्च कमी करण्याची इच्छा असू शकते. हेजर्स किंमतीची निश्चितता आणि मार्जिनचे संरक्षण करण्यासाठी प्रीमियम भरतात.

स्पेक्युलेटर्स: रिस्क घेणारे

किंमतीतील बदल स्पेक्युलेटर्सना जोखीम घेण्यास तयार करतात आणि पैसे कमविण्याची आशा करतात. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या ट्रेडरचा असा विश्वास असेल की भू-राजकीय तणावामुळे क्रूड ऑईलची किंमत वाढेल, तर हे MCX वर क्रूड ऑईल फ्यूचर्स खरेदी करतात, जे नंतर जास्त किंमतीत विक्री करण्यावर लक्ष ठेवतात. जर ते योग्य असतील तर ते पैसे कमवतात; जर ते चुकीचे असतील तर ते नुकसान घेतात. भारतीय मार्केटमधील डे ट्रेडर्स बँक निफ्टी ऑप्शन्स खरेदी आणि विक्री करू शकतात आणि एका दिवसात बँक निफ्टीच्या किंमतीच्या हालचालींवर अंदाज लावू शकतात. पोझिशन ट्रेडर्स तांत्रिक चार्ट किंवा मॅक्रोइकॉनॉमिक न्यूजवर आधारित आठवड्यांसाठी करार करू शकतात.

आर्बिट्रेजर्स – Tप्राईस गॅप्सचा फायदा घेणारे ठरवा

अल्प किंवा कोणतीही रिस्क नसलेल्या मार्केटमधील किंमतीच्या फरकांमधून आर्बिट्रेजर्स नफा. उदाहरणार्थ जर स्पॉट प्राईस 72,000 रुपये प्रति किग्रॅ असेल आणि फ्यूचर्स प्राईस 72,500 रुपये प्रति किग्रॅ असेल तर आर्बिट्रेजर स्पॉट खरेदी करेल आणि फ्यूचर्स मार्केटमध्ये विकून 500 रुपये प्रति किग्रॅ कमवेल. उदाहरणार्थ, जर SBI स्टॉक NSE वर ₹610 आणि BSE वर ₹612 वर ट्रेड केले असेल तर ट्रेडर NSE वर ₹610 मध्ये स्टॉक खरेदी करू शकतो आणि BSE वर ₹612 मध्ये विक्री करू शकतो आणि ₹2 चा नफा कमवू शकतो. उच्च फ्रिक्वेन्सी आर्बिट्रेजर ₹2 च्या त्याच वेळी आणि पॉकेट फरक खरेदी आणि विक्री करू शकतो. ते किंमती संरेखित करण्यासाठी आणि मार्केट कार्यक्षमता वाढविण्यासाठी उपयुक्त आहेत .

मार्जिन ट्रेडर्स - लिव्हरेज मॅक्सिमायझर्स

डेरिव्हेटिव्ह मार्जिन व्यापाऱ्यांना अल्प भांडवलासह मोठ्या पोझिशन्स नियंत्रित करण्यास सक्षम करतात. समजा एखाद्या ट्रेडरकडे ₹2 लाख आहे आणि त्याला Tata मोटर्सच्या शेअर्सचे एक्स्पोजर मिळवायचे आहे जे ₹800 मध्ये ट्रेडिंग करीत आहे. ते कॅश मार्केटमध्ये 250 शेअर्स खरेदी करतात. परंतु डेरिव्हेटिव्ह मार्केटमध्ये 25% मार्जिन आवश्यकतेसह ते 1,000 शेअर्स नियंत्रित करू शकतात. जर किंमत ₹50 पर्यंत वाढते, तर त्यांचा नफा ₹12,500 पासून ₹50,000 पर्यंत लिव्हरेजमुळे ₹37,500 पर्यंत वाढतो. यामुळे लाभ आणि जोखीम वाढते आणि मार्जिन ट्रेडिंग हाय स्टेक स्ट्रॅटेजी मध्ये बदलते.

मार्जिन ट्रेडर अकाउंट दैनंदिन M2M अंतर्गत

उदाहरण सेटअप

• काँट्रॅक्ट: निफ्टी फ्यूचर्स
• लॉट साईझ: 50 युनिट्स
• प्रवेश किंमत: ₹20,000
• प्रारंभिक मार्जिन (स्पॅन + एक्स्पोजर): ₹1,00,000
• ट्रेडर: लाँग 1 लॉट
• साध्यासाठी रिस्क-फ्री रेट दुर्लक्षित

टेबल 1 : दैनंदिन M2M ॲडजस्टमेंट

टेबल 2 : स्पॅन मर्यादा उल्लंघन उदाहरण

स्पष्टीकरण

• दिवस 1:ट्रेडर लाभ ₹5,000 (100 × 50). बॅलन्स ₹1,05,000 पर्यंत वाढतो.
• दिवस 2-4:सलग नुकसान ईरोड मार्जिन.
• दिवस 5:बॅलन्स स्पॅन मेंटेनन्स मार्जिन समान आहे (₹80,000). पुढील कोणतेही नुकसान उल्लंघन आवश्यकता, मार्जिन कॉल ट्रिगर करणे.
• जर ट्रेडर फंड पुन्हा भरण्यात अयशस्वी झाला तर ब्रोकर पोझिशन स्क्वेअर ऑफ करू शकतो.

2.4. कॅश मार्केट आणि डेरिव्हेटिव्ह मार्केट मधील फरक

कॅश मार्केट किंवा डेरिव्हेटिव्ह मार्केटमध्ये मालकी

उदाहरणार्थ, जर तुम्ही कॅश मार्केटमध्ये एच डी एफ सी बँकेचे 100 शेअर्स खरेदी केले तर तुम्ही त्या शेअर्सचे कायदेशीर मालक आहात. शेअर्स तुमच्या मालकीच्या तुमच्या डिमॅट अकाउंटमध्ये आहेत. एच डी एफ सी बँक फ्यूचर ही किंमतीतील सापेक्ष हालचालीवर केवळ अंदाज आहे. तुमच्याकडे कोणतीही पोझिशन नाही आणि कालबाह्य होण्यापूर्वी पोझिशन बंद करण्याची आवश्यकता आहे.

धारण केलेला कालावधी

कॅश मार्केट इन्व्हेस्टमेंटचा कोणताही होल्डिंग कालावधी नाही. तुम्ही आजच मॅरिको शेअर्स खरेदी करू शकता आणि नंतर तुमच्या मुलांना दान करू शकता. परंतु डेरिव्हेटिव्ह मार्केटमध्ये, काँट्रॅक्ट्सचा मर्यादित कालावधी आहे, सामान्यपणे एक, दोन किंवा तीन महिने तुम्हाला समाप्तीपूर्वी तुमची पोझिशन बंद किंवा रोल करावी लागेल.

कंपनीचे लाभ आणि लाभांश

रोख मार्केट शेअरहोल्डर म्हणून, आपण लाभांश, बोनस इश्यू आणि राईट्स ऑफरसाठी पात्र आहात. उदाहरणार्थ जर इन्फोसिसने ₹20 चा लाभांश जाहीर केला तर जर तुमच्याकडे शेअर्स असतील तर तुम्हाला ते मिळेल. परंतु जर तुमच्याकडे Infosys वर फ्यूचर्स किंवा ऑप्शन्स असतील तर तुम्हाला यापैकी कोणतेही लाभ मिळणार नाहीत कारण तुम्ही शेअरहोल्डर नाही.

रिस्क एक्सपोजर:

दोन्ही मार्केटमध्ये रिस्क असते, परंतु डेरिव्हेटिव्ह सामान्यपणे अधिक अस्थिर असतात. जर तुम्ही कॅश मार्केटमध्ये टाटा स्टील शेअर्स खरेदी केले आणि किंमत कमी झाली तर तुम्ही प्राईस रिकव्हर होण्याची प्रतीक्षा करू शकता. परंतु जर तुमच्याकडे फ्यूचर्स काँट्रॅक्ट असेल तर तुम्हाला लवकर विक्री करण्यास भाग पाडले जाऊ शकते, उदाहरणार्थ, मार्जिन कॉल किंवा एक्सपायरी प्रेशर मधून जर किंमत लक्षणीयरित्या कमी झाली असेल तर.

इन्व्हेस्टमेंटचे तर्क:

कॅश मार्केट प्लेयर्स हे सामान्यपणे दीर्घकालीन इन्व्हेस्टर असतात जे मालकी आणि वाढीच्या शोधात असतात. डेरिव्हेटिव्ह ट्रेडर्स सामान्यपणे शॉर्ट टर्म प्लेयर्स असतात, प्राईस मूव्हवर हेज किंवा बाजी घेतात. दीर्घकालीन वाढीसाठी, म्युच्युअल फंड एशियन पेंट्सचे शेअर्स खरेदी करू शकतो. ऑप्शन्स - ट्रेडर तिमाही परिणामांवर बाजी करू शकतो.

ट्रेड केलेले युनिट्स:

कॅश मार्केटमध्ये तुम्ही ICICI बँकेच्या 25 शेअर्स सारखे कितीही शेअर्स खरेदी करू शकता. डेरिव्हेटिव्ह मार्केटमध्ये तुम्ही फिक्स्ड लॉट साईझमध्ये ट्रेड करता. उदाहरणार्थ, ICICI बँक फ्युचर्सचा एक लॉट 1375 शेअर्स असू शकतो. 25 शेअर्स तुम्हाला भविष्य खरेदी करणार नाहीत.

2.5 एक्सचेंज ट्रेडेड वर्सिज ओटीसी डेरिव्हेटिव्ह मार्केट

डेरिव्हेटिव्ह जवळपास दीर्घकाळ आहेत. त्यांनी फॉरवर्ड काँट्रॅक्ट्ससह सुरुवात केली, कंत्राटी मर्चंट काही वेळात ठराविक किंमतीत डिलिव्हर होण्यासाठी वस्तू खरेदी करण्यासाठी वापरतील. उदाहरणार्थ, भारतीय पेपर ट्रेडर कापणीनंतर एका निश्चित किंमतीत त्याचा पेपर विकण्यास सहमत असू शकतो, परंतु नंतर तो जास्त किंमतीत ते स्पॉटवर विक्री करू शकतो. यामुळे स्पाइस ट्रेडरला अचानक किंमत बदलल्यास त्याचे पैसे गमावू नये यासाठी देखील मदत झाली. हे प्राचीन करार आज आपल्याकडे असलेल्या बाजारपेठेची सुरुवात होते.

लोक आज दोन प्रकारे डेरिव्हेटिव्ह ट्रेड करतात:

एक्सचेंज ट्रेडेड आणि ओटीसी (ओव्हर-काउंटर)

एक्सचेंज ट्रेडेड डेरिव्हेटिव्ह NSE, BSE, CME इ. सारख्या एक्सचेंजवर ट्रेड केले जातात. या डेरिव्हेटिव्ह काँट्रॅक्ट्समध्ये स्टँडर्ड साईझ, समाप्ती आणि अटी आहेत. बँक निफ्टीवरील फ्यूचर्स किंवा ऑप्शन्समध्ये नेहमीच फिक्स्ड लॉट साईझ आणि फिक्स्ड समाप्ती तारीख असते. SEBI आणि भारतातील इतर नियामक संस्था या डेरिव्हेटिव्ह करारांचे नियमन करतात. हा नियम देय न करणाऱ्या व्यक्तीसाठी पारदर्शकता आणि कमी जोखीम सुनिश्चित करतो.

OTC डेरिव्हेटिव्हचा फरक म्हणजे ते दोन पार्टी दरम्यान खासगीरित्या वाटाघाटी केले जातात. तुम्ही या करारांना तुमच्या स्वत:च्या विशिष्ट गरजांनुसार अनुकूल करू शकता. उदाहरणार्थ, तुम्ही कॉर्पोरेट खजिनदार आहात. तुम्ही डॉलरमधील चढ-उतारांपासून स्वत:ला हेज करण्यासाठी बँकसह करन्सी स्वॅप करू शकता..” जागतिकीकरण आणि नवीन डिजिटल साधनांमुळे OTC मार्केट मध्ये भर पडली आहे. OTC डेरिव्हेटिव्ह्ज अत्यंत लवचिक आहेत परंतु काउंटरपार्टी डीलचा आदर करणार नाही अशी रिस्क आहे.

2.6 तुलना चार्ट: एक्सचेंज-ट्रेडेड वर्सिज ओटीसी डेरिव्हेटिव्ह

2.7 मुख्य टेकअवे

1. डेरिव्हेटिव्हसाठी मार्केट :डेरिव्हेटिव्हसाठी मार्केट हे फायनान्शियल काँट्रॅक्ट्स ट्रेडिंगसाठी एक मार्केट आहे ज्याचे मूल्य अंतर्निहित ॲसेट्समधून प्राप्त केले जाते. यामध्ये नियमित ट्रेडिंग वेन्यू आणि खासगी ओव्हर-द-काउंटर (OTC) व्यवस्था समाविष्ट आहे.
2. किंमत आणि शोध भूमिका: डेरिव्हेटिव्ह काँट्रॅक्ट्सच्या किंमती अंतर्निहित ॲसेट्सच्या भविष्यातील मूल्यांच्या मार्केटच्या अपेक्षा प्रतिबिंबित करतात. या किंमती अंतर्निहित कॅश मार्केटमधील वर्तमान आणि भविष्यातील किंमती आहेत.
3. रिस्क ट्रान्सफर यंत्रणा: डेरिव्हेटिव्ह रिस्क-विरोधी प्लेयर्सना रिस्क घेणाऱ्यांना त्यांचे रिस्क एक्सपोजर ट्रान्सफर करण्याची परवानगी देतात, अशा प्रकारे हेजर्स आणि स्पेक्युलेटर्सची समतोल सिस्टीम स्थापित करतात.
4. कॅश मार्केट लिंकेज: अंतर्निहित कॅश मार्केट डेरिव्हेटिव्हशी जवळून संबंधित आहेत. ते स्पॉट मार्केटवर सहभाग आणि ट्रान्झॅक्शनच्या व्हॉल्यूमची परवानगी देतात.
5. स्पेक्युलेशनचे नियंत्रण:संघटित डेरिव्हेटिव्ह मार्केट सट्टा कृतीसाठी नियंत्रित अरेना प्रदान करतात आणि त्यामुळे मार्केट वर्तनावर देखरेख आणि नियंत्रण करणे सोपे आहे.
6. डेरिव्हेटिव्ह मार्केट मधील प्रमुख प्लेयर्स आहेत:

• हेज: किंमतीच्या बदलापासून संरक्षण करा.
• स्पेक्युलेटर. त्यांनी आपली भांडवल नफ्याच्या आशयात ठेवले.
• आर्बिट्रेजर: विविध मार्केटमधील किंमतीच्या फरकांचा फायदा घ्या.

7. मार्जिन ट्रेडिंग. अल्प भांडवलासह मोठ्या पोझिशन्सवर नियंत्रण ठेवा.
8. एक्सचेंज-ट्रेडेड वर्सिज ओव्हर-द-काउंटर डेरिव्हेटिव्ह

एक्सचेंज ट्रेडेड डेरिव्हेटिव्ह हे प्रमाणित, नियमित आणि पारदर्शक आहेत. OTC डेरिव्हेटिव्ह हे खासगीरित्या वाटाघाटी केलेले, लवचिक आणि कस्टमाईज्ड आहेत परंतु उच्च काउंटर पार्टी रिस्क देखील बाळगतात .

9. प्रमाणित विरुद्ध कस्टमाईज्ड

एक्सचेंज ट्रेडेड काँट्रॅक्ट्स प्रमाणित केले जातात (लॉट साईझ, समाप्ती, गुणवत्ता) तर ओटीसी काँट्रॅक्ट्स समाविष्ट पार्टीच्या आवश्यकतांनुसार तयार केले जातात.

10. रेग्युलेटरी ओव्हरसाईट

एक्सचेंज ट्रेडेड डेरिव्हेटिव्ह्ज केंद्रीय प्राधिकरणाद्वारे (जसे की भारतातील सेबी) नियंत्रित केले जातात, ओटीसी करार पक्ष आणि समाविष्ट अधिकारक्षेत्रावर अवलंबून विविध नियामक व्यवस्थांच्या अधीन असू शकतात.

2.8 मजेदार कृती

सूचना: प्रत्येक क्लु वाचा आणि प्रत्येकासाठी खालीलपैकी अचूक उत्तर निवडा 

1.फॉरवर्ड काँट्रॅक्ट

2.डेरिव्हेटिव्ह करार

3.स्पेक्युलेटर

4.आर्बिट्रेजर

5.मार्जिन ट्रेडर

6.हेजर

7.एक्सचेंज-ट्रेडेड मार्केट

8.ओटीसी मार्केट