4.1. रिस्कची संकल्पना 
रिस्क आणि अपेक्षित रिटर्न हे इन्व्हेस्टमेंट निर्णयाचे दोन प्रमुख निर्धारक आहेत. रिस्क, सोप्या भाषेत, इन्व्हेस्टमेंटमधून रिटर्न रेटच्या परिवर्तनीयतेशी संबंधित आहे; वैयक्तिक परिणाम अपेक्षित मूल्यापासून किती विचलित आहेत? सांख्यिकीयदृष्ट्या, रेंजची सह-कार्यक्षमता, व्हेरियन्स, स्टँडर्ड डेव्हिएशन इ. सारख्या डिस्पर्शनच्या कोणत्याही उपायांद्वारे रिस्क मोजली जाते
इन्व्हेस्टमेंटमध्ये समाविष्ट रिस्क विविध घटकांवर अवलंबून असते जसे की:
- मॅच्युरिटी कालावधीची लांबी - दीर्घ मॅच्युरिटी कालावधी इन्व्हेस्टमेंटला अधिक रिस्क प्रदान करतात.
- सिक्युरिटीज जारीकर्त्याची क्रेडिट-पात्रता - कर्जदाराची नियतकालिक इंटरेस्ट पेमेंट करण्याची आणि प्रिन्सिपल रक्कम परत करण्याची क्षमता इन्व्हेस्टमेंटला सुरक्षा प्रदान करेल आणि यामुळे रिस्क कमी होईल.
- इन्स्ट्रुमेंट किंवा सिक्युरिटीचे स्वरूप रिस्क देखील निर्धारित करते. सामान्यपणे, बँकांसह सरकारी सिक्युरिटीज आणि फिक्स्ड डिपॉझिट जोखमीचे किंवा कमीत कमी जोखमीचे असतात; डिबेंचर्स सारखे कॉर्पोरेट डेब्ट इन्स्ट्रुमेंट्स सरकारी बाँड्सपेक्षा जोखीमदार असतात आणि इक्विटी शेअर्स सारख्या मालकीचे इन्स्ट्रुमेंट्स जोखीमदार असतात. रिस्कद्वारे साधनांची संबंधित रँकिंग पुन्हा एकदा इन्व्हेस्टमेंटच्या सुरक्षेशी कनेक्ट केली जाते.
- रिटर्नच्या व्हेरिएबिलिटीमुळे इक्विटी शेअर्स सर्वात रिस्की इन्व्हेस्टमेंट मानले जातात आणि तसेच दिवाळखोरीची अवशिष्ट रिस्क इक्विटी धारकांना भरावी लागेल.
- इन्व्हेस्टमेंटची लिक्विडिटी त्या इन्व्हेस्टमेंटमध्ये समाविष्ट रिस्क देखील निर्धारित करते. ॲसेटची लिक्विडिटी म्हणजे नुकसानाशिवाय किंवा किमान नुकसानासह त्याची जलद विक्री क्षमता.
- उपरोक्त घटकांव्यतिरिक्त, आर्थिक, उद्योग आणि फर्म विशिष्ट घटक देखील आहेत जे इन्व्हेस्टमेंटच्या रिस्कवर परिणाम करतात
इन्व्हेस्टमेंटचा निर्णय निर्धारित करणारा आणखी एक प्रमुख घटक म्हणजे इन्व्हेस्टरद्वारे अपेक्षित रिटर्न रेट. The rate of return expected by the investor consists of the yield and capital appreciation.
4.2 Concept of Return
Investment is a postponed consumption. Postponement of consumption is synonymous with the concept of ‘time preference for money’. Other things remaining the same, individuals prefer current consumption to future consumption. त्यामुळे, व्यक्तींना वर्तमान वापर स्थगित करण्यासाठी प्रेरित करण्यासाठी त्यांना काही भरपाई द्यावी लागेल, जी वापरासाठी वेळ प्राधान्य आहे. The compensation paid should be a positive real rate of return. The real rate of return is generally equal to the rate of return expected by an investor from a risk-free capital asset assuming a world without inflation. However, in real life, inflation is a common feature of a capitalist economy. If the investor is not compensated for the effects of inflation, the real rate of return may turn out to be either zero or negative. Therefore, the investors, generally, add expected inflation rate to the real rate of return to arrive at the nominal rate of return.
For example, assume that the present value of an investment is Rs. 100; the investor expects a real time rate of 3% per annum and the expected inflation rate is 3% per annum. If the investor were to receive only the real time rate, he would get back Rs. 103 at the end of one year. The real rate of return received by the investor would be equal to zero because the rime preference rate of 3% per annum is matched by the inflation of 3% per annum. If the actual inflation rate is greater than 3% per annum, the investor would suffer negative returns. त्यामुळे, रिस्क-फ्री ॲसेटवर नाममात्र रिटर्न रेट हा वेळेच्या प्राधान्य रिअल रेट अधिक अपेक्षित चलनवाढ रेटच्या समान आहे.
If the investment is in capital assets other than government obligations, such assets would be associated with a degree of risk that is idiosyncratic to the investment. For an individual to invest in such assets, an additional compensation, called the risk premium will have to be paid over and above the nominal rate of return.
4.3 Determinants of Rate of Return
There are three major determinants of the rate of return expected by the investor are:
- वेळेचा प्राधान्य रिस्क-फ्री रिअल रेट
- महागाईचा अपेक्षित दर
- इन्व्हेस्टमेंटशी संबंधित रिस्क, जे इन्व्हेस्टमेंटसाठी युनिक आहे.
म्हणून, आवश्यक रिटर्न = रिस्क-फ्री रिअल रेट + इन्फ्लेशन प्रीमियम + रिस्क प्रीमियम
आधी असे नमूद केले गेले होते की इन्व्हेस्टमेंटच्या रिटर्न रेटमध्ये उत्पन्न आणि कॅपिटल ॲप्रिसिएशन, जर असल्यास समाविष्ट आहे. विक्री किंमत आणि खरेदी किंमतीमधील फरक म्हणजे कॅपिटल ॲप्रिसिएशन आणि खरेदी किंमतीद्वारे विभाजित इंटरेस्ट किंवा डिव्हिडंड उत्पन्न आहे.
त्यानुसार,
रिटर्न रेट (आरटी) = आयटी + (Pt-Pt-1) / पीटी-1
जिथे, Rt = रिटर्नचा दर प्रति कालावधी 'T'
ते = 'T' कालावधीसाठी उत्पन्न'
Pt = कालावधीच्या शेवटी किंमत 'T'
Pt-1 = प्रारंभिक किंमत, म्हणजेच, कालावधीच्या सुरूवातीला किंमत 'T'
वरील समीकरणामध्ये दिवस किंवा आठवडा किंवा महिना किंवा वर्ष किंवा वर्ष असू शकत नाही आणि त्यानुसार बहुतांश कॅपिटल ॲसेट्ससाठी दररोज, साप्ताहिक, मासिक किंवा वार्षिक रिटर्न रेट्सची गणना केली जाऊ शकते. वरील समीकरण दोन घटकांमध्ये विभाजित केले जाऊ शकते म्हणजेच
रिटर्न रेट (आरटी) = It/Pt-1 + Pt-Pt-1/Pt-1
जिथे It/Pt-1 ला वर्तमान उत्पन्न म्हणतात आणि Pt-Pt-1/Pt-1 ला कॅपिटल गेन यील्ड म्हणतात
किंवा आरओआर = वर्तमान उत्पन्न + कॅपिटल गेन उत्पन्न
4.4 रिटर्नची गणना
उदाहरण 1-
कॉर्पोरेट बाँडसाठी खालील माहिती दिली जाते. वर्षाच्या सुरुवातीला बाँडची किंमत: रु. 90, वर्षाच्या शेवटी बाँडची किंमत: रु. 95.40, वर्षासाठी प्राप्त इंटरेस्ट: रु. 13.50. अशा प्रकारे,
Rate of return= {13.50 + (95.40-90)}/90= 0.21= 21% per annum
21% च्या रिटर्नमध्ये 15% वर्तमान उत्पन्न आणि 6% कॅपिटल गेन उत्पन्न समाविष्ट आहे.
रिटर्न रेट्स आणि ॲसेट प्राईस दरम्यान नेहमीच थेट संबंध असतो. फायनान्स थिअरीनुसार कोणत्याही मालमत्तेची किंमत सवलतीच्या कॅश फ्लोच्या रकमेइतकी आहे, जी भांडवली मालमत्ता मालकाला प्राप्त होईल.
उदाहरण 2-
श्री. बत्रा यांनी 2005 मध्ये कायनेटिक लि. च्या प्रत्येकी ₹10 चे 100 शेअर्स ₹78 प्रति शेअर खरेदी केले आहेत. कंपनीने वर्ष 2006-07 साठी @ 40% डिव्हिडंड घोषित केले आहे. 1-4-2006 रोजी शेअरची मार्केट किंमत रु. 104 होती आणि 31-3-2007 रोजी रु. 128 होती. वर्ष 2006-07 साठी इन्व्हेस्टमेंटवर वार्षिक रिटर्न कॅल्क्युलेट करा. 2004-05 साठी प्राप्त लाभांश = ₹10 x 40/100 = ₹4
वर्ष 2006-07 साठी इन्व्हेस्टमेंटवर वार्षिक रिटर्न रेटची गणना
R = {D1 + (P1-P0)}/ P0= {4+ (128-104)}/ 104= 0.269= 26.9%
